WŁADZE MIASTA

Do 1312 roku powoływany był przez księcia do zarządzania sprawami miasta wójt tudzież wybranych kilku rajców i ławników, którzy wykonywali sądownictwo. Godności urzędowe tych zwierzchników były dożywotnie. Niebawem wyłoniły się z władzy rajców i ławników dwa urzędy tj. urząd radziecki i urząd wójtowsko-ławniczy. Po buncie wójta Alberta w 1312 roku mieszczaństwo niemieckie, dotąd jedynie rządzące, straciło swe przemożne znaczenie. wtedy to ustał wolny wybór rajców a ich mianowanie spoczęło w rękach królewskich. Od połowy XIV wieku rajców miejskich wybierał wojewoda na mocy nadanego mu królewskiego przywileju. Stan ten trwał do roku 1677, w którym rada miejska otrzymała od króla Jana III Sobieskiego dawniejsze prawo wolnej elekcyi rajców, kiedy brakującą liczbę trzeba było uzupełnić.

 Urząd radziecki, Rada Miasta

Urząd radziecki, Rada Miejska – składała się początkowo z sześciu, potem z ośmiu, z 24 dożywotnich rajców, a ta cyfra od r. 1656 stała się prawem.

Urząd radziecki zajmował się zapisami zobowiązań dłużniczych, rękojemstwa, sprzedaży i kupna domów i kamienic (domy z kamienia czyli murowane), sprawami opiekuńczemi, przyjmuje zeznania o prawnych następstwach. Przechowywa w depozycie pieniądze i testamenty mieszczan, spisywane w obecności trzech rajców, a po śmierci testatora każe je wpisywać do ksiąg miejskich. Zwykle testamenty rajców i patrycyuszów wpisuje się do ksiąg radzieckich, a testamenty innych mieszczan do ksiąg ławniczych. Urząd radziecki czuwa nad stosunkami handlowymi i rzemieślniczymi, czuwa nad moralnością publiczną. W czynność rady wchodzi zakres policyi miejskiej, cała gospodarka miejska prowadzona na własną rękę we wszystkich szczegółach i cały zarząd skarbowy miasta, jak gospodarcze wydatki na urzędników, służbę i własne budynki, wypłata i ściąganie czynszów, pobieranie miejskich dochodów i ceł własnych i dzierżawionych, lub też ich wypuszczanie w dzierżawę, zwykle rajcom miejskim i bogatym patrycyuszom. Te dzierżawy, również i dzierżawy pól, domów, ogrodów i przedsiębiorstw miejskich, jak cegielni własnej, młynów, kamieniołomów itp. ułatwiały prowadzenie ekonomii miejskiej, a służyły zarazem do wzrostu majątku i za tem idącego znaczenia rajców, ich synów, krewnych i wdów. Było to też jakby wynagrodzenie za pracę rajców oddaną na usługi miasta – a właściwie cichym uprzywilejowaniem patrycyuszów krakowskich.
Słowem atrybucyą rady w ekonomii miejskiej było odbieranie wszelkich dochodów i opędzanie wszelkich wydatków i potrzeb "i cała, samodzielne źródła otwierająca i potrzebom wedle własnego zdania zadość czyniąca finansowa gospodarka miasta".

Miejscem urzędowem rady miejskiej jest ratusz, to główne ognisko do wszystkich spraw ówczesnych miast. Kancelarya miejska była tuz przy boku burmistrza, a w niej zawsze pisarz miejski, urzędnik o wyższem wykształceniu ogólnem i prawniczym, władający językiem polskim, niemieckim i łacińskim. Językiem urzędowym był do końca XVIII wieku łaciński i chociaż zeznania i wszelkie czynności stron przyjmowano w języku polskim lub w niemieckim i w takim zapisywano je do ksiąg miejskich, przecież wszystkie urzędowe klauzule itp. były pisane w języku łacińskim. Księgi miejskie, w które wszystkie sprawy wpisywano, były przechowywane w kancelaryi w okratowanej żelaznej wielkiej klatce, w wieży ratusznej na pierwszym piętrze.

 

Rajcy

Rajcy dzielili się na starych i nowych (nowotnych, siedzących) tych ostatnich wskazywał wojewoda i ci stanowili właściwą radę, gdyż starych powoływano tylko w rzadkich, ważniejszych wypadkach. Między sobą zwali się konfratrami, w aktach konsulami, rajcami, czasem senatorami, po niemiecku ratmanami, lud zwał ich "panami".
Jako kwalifikowani do rady są ludzie dobrzy, przynajmniej 25 lat, a nie nad 90 mający, siedli, dobrej sławy, łakomstwem się brzydzący, nie pijanice, nie dwujęzyczni, nie błaznowie, nie owi, których żony rządzą, nie lichwiarze, nie fałszywi.
Rajcy mieli różne przywileje. Prawo do pewnej ilości soli z Wieliczki i Bochni po niskiej cenie, dostawali pewną część taksy za przyjęcie do obywatelstwa, pewne opłaty od niektórych towarów do miasta wprowadzanych, używali wolności warzenia miodu i wolności podatku od jednego domu. Na Wielkanoc dostawali po kapłonie a na Boże Narodzenie po 13 florenów na strucle i szołdry (szynki). W uroczyste chwile wolno im było raczyć się winem na koszt miejski np. na biesiadach z okazji zwycięstw króla, na weselach i przy podjęciu dygnitarzy.
Obrany rajcą obowiązany był złożyć do kasy miejskiej grzywnę złota i sprawić biesiadę dla rajców, od r. 1673 złożyć, zamiast biesiady, 100 talarów do kasy miejskiej.

Z pośród rajców przeznaczono dwóch na dozorców kościoła N. Panny Maryi (aediles), dwóch na prowizorów szpitali i dwóch na rządców domów i folwarków miejskich (provisores).
Pełna rada nazywała się senatem.

Burmistrz

Na czele rady stał burmistrz (proconsul) , wskazany co roku z pośród rajców przez wojewodę, od r. 1521, kolejno każdy z rajców piastował godność burmistrza przez sześć tygodni, następnie weszło w zwyczaj, co od roku 1677 na prawo zamieniono, że rajcy co roku wybierali z pośród siebie ośmiu burmistrzów, którzy po kolei, każdy przez sześć tygodni urzędowali. Odtąd też zaczęto burmistrza nazywać prezydentem. 
Burmistrz wychodząc na miasto, otoczony był czterema łucznikami, w barwach jednakowych, uzbrojonymi w miecze. Łucznicy stanowili przyboczną straż burmistrza dla podniesienia jego powagi i nie tylko wtenczas gdy szedł przez miasto, lecz także podczas obrad rady. Wtenczas pełnili oni także wszelkie czynności pachołków; zapraszając rajców na sesyę, odprowadzając do domu z ratusza tych rajców, którzy swego pachołka nie mieli itp.

Urząd wójtowsko – ławniczy

  Złożony z wójta i 12 ławników wybieranych przez radę miasta rozstrzygał sprawy sporne.
Wójt był początkowo dziedzicznym, a ponieważ miał prawo pobierania pewnych opłat i taks sądowych, zatem urząd ten przedstawiał wartość majątkową; były więc przypadki wydzierżawiania lub zastawiania wójtostwa. W r. 1475 wykupiła rada miejska ten urząd i odtąd sama wójta wybierała. Wójtem nie mógł być burmistrz, ani żaden rajca.
  Taksy wójta i ławników uregulowano ustawą z r. 1648.
Ławnicy, oprócz taks, mieli wolność warzenia miodu i wolność od kwaterunku wojskowego (1666 r.)

Podwójci

Zwany landwójtem, załatwiał sprawy drobiazgowe niżej 10 grzywień, z pominięciem rozwlekłych formalności zwykłego procesu.

 

Pospólstwo

Formalnie były dwie władze miejskie: urząd radziecki i ławniczy, faktycznie jednak była to jedna i wyłączna władza miejska, bo ławników wybierała rada-miasto a z tych ostatnich wojewoda powoływał na rajców. Rajcy i ławnicy związani więc byli wspólnym interesem; reszta mieszczaństwa – głównie rzemieślnicy – na zarząd i kontrolę miasta miała bardzo ograniczony wpływ, który musiała sobie prawie siłą i skargami do króla utrzymywać w instytucji prawnej, zwanej "pospólstwem" (communitas) lub "czterdziestu mężów" (quadraginta viri). Od początków XVI wieku do "pospólstwa" nie wchodzili wszyscy mieszczanie jak to było jeszcze w XV wieku lecz tylko wszyscy kupcy i starsi cechów, co jednak stanowiło pokaźną liczbę. "Pospólstwo" to nie mogąc właśnie dla wielkiej liczby czynnie w sprawach miejskich działać, wybiera delegacye stałą tak zwanych "czterdziestu mężów" tj. 20 z pośród kupców i 20 z pośród starszych mistrzów cechowych (początkowo było tyko 12 kupców). Rozprawy i uchwały przedkładane przez rajców owym "czterdziestu mężom" odbywały się przy udziale ławników. Był to sejmik mieszczański, a nawet każda z tych grup tj. kupców i rzemieślników odbywała jakby sejmik "ziemski", kiedy z pośród siebie wybierała po 20 mężów, dając im odpowiednie instrukcye, czego domagać się i przeprowadzić mają.

 


URZĘDNICY MIEJSCY

 

Viertelnicy, cerkelmagistrzy, którzy pierwotnie byli strażą bezpieczeństwa płatną w liczbie dwudziestu. Później stali się urzędnikami do czynienia działów i rozgraniczeń.

 Poborcy – do ściągania podatków i opłat.

   Lonerowie, lunarowie – do nich należał dozór praw i przywilejów, tudzież szafunek dochodów miejskich, dalej dozór budowli, dróg i mostów, murów miejskich, studzien i wodociągów, porządku wewnętrznego i czystości w mieście. Do nich należało także opatrywanie miejsc sprzedaży publicznych na smatruzie, wendet i kramików małych.
Obierani byli corocznie z grona rajców przez rade zupełną tj. zebranych razem starych i siedzących rajców, z ludzi dobrej wiary i zawsze possessjonatów. Mogli być potwierdzeni po roku i często zdarzało się, że bywali dożywotnimi. Byli oni urzędnikami płatnymi.

Pisarze radziecki, wójtowski, lonerowski, archiwalny – płatni od stron według przepisanej taksy. Najważniejszy był pisarz radziecki.

Sekretarz także kanclerzem zwany, miał dozór nad archiwum miejskim.

Syndyk – zastępował miasto w sprawach sądowych.

Tutnarowie – byli komisarzami targowymi.

Hutman ratuszowy – przełożony pachołków i drabów miejskich tj. straży porządki u bezpieczeństwa oraz siły egzekucyjnej. Obowiązany był być przez cały dzień na ratuszu obecnym, a w nocy obchodzić ulice i rynek z czeladzią zbrojną obuszkami. Miał on prawo sądzić doraźne drobne kłótnie, łajania i bitki. On także miał dozór nad rzetelnością wag i miar.

SŁUŻBA MIEJSKA

Składała się najprzód z podrzędnych pachołków (drabów, ceklarzy), wożnych, odźwiernych, dozorców więzień, kata oraz z ludzi przeznaczonych do prowadzenia przedsiębiorstw i urządzeń miejskich:

- Pan wodny, rurmistrz – nadzorca wodociągu miejskiego, studni i kanałów, do którego także w razie pożaru należało kierowanie ratunkiem.

- Dozorcy szpitali, rządcy domów i folwarków miejskich.

- Dozorcy i robotnicy cegielni, dachowni (fabryki dachówek), blechu, postrzygalni, rzezalni, łojowi, wapiennika itp.

 


Berełko i pierścień

Z XVI wieku, kiedy to przepisy o asystencyi dla burmistrza wznowiono, gdyż był czas, że miasto łuczników burmistrzowskich nie utrzymywało. pochodzą także godła burmistrzowskie tj. pierścień i berełko z napisem: +IVSTE IVDICATE – F(ilii) H(ominum).

Berełko srebrne oddawał jeden prezydent drugiemu przy obejmowaniu urzędu. Leżało ono zawsze przed prezydentem na stole na znak jego władzy.
"Gdy sądzono winowajcę na karę śmierci, prezydent trzymał w ręku to berło. Również to berło używane było, gdy dziedzic kamienicy sprzedał drugiemu swoją kamienicę – zawsze bywała publiczna tzw. intromisya. Natenczas prezydent miasta lub przez niego delegowany rajca, w asystencyi pisarza i woźnego, przychodził z tem berłem przed kamienicę; pisarz odczytał głośno sprzedaż kamienicy, a woźny ogłosił nowego dziedzica."


Berełko


Pierścień burmistrzów krakowskich

 



Krakowskie pieczęcie

Wiarygodność aktów wystawianych stwierdzała zawsze pieczęć miasta Krakowa, którą albo przywieszano na sznurkach jedwabnych do pergaminowego dyplomu, albo wytłaczano na akcie papierowym. Podpisy na aktach wydawanych przez urzędy miejskie nie były w użyciu, dlatego też pieczęcie miejskie, które te podpisy zastępowały, były pilnie strzeżone. Miasto posiadało większą pieczęć radziecką, używaną rzadko, bo tylko do aktów wielkiego znaczenia, mniejszą pieczęć radziecką, na której przedstawiony był św. Wacław, pierwotny patron Krakowa, zanim patronem uznany został św. Stanisław, którego widzimy również na większej pieczęci m. Krakowa i na pieczęci ławniczej miejskiej.

 Wielka pieczęć radziecka

Wielkiej pieczęci miejskiej z pierwszym, ozdobnie wyrażonym godłem,  nie użyto już po roku 1430, ale przez resztę w. XV i cały w. XVI opatrywano dokumenty tylko pieczęciami mniejszymi. Ponieważ pieczęć wielką przeznaczano dla dokumentów dotyczących ważnych spraw państwowych, a w ciągu w. XV w związku z rosnącą przewagą stanową szlachty, miasta są usuwane od czynnego udziału w losach politycznych państwa, nasuwa się wniosek, że pieczęci przestano używać dlatego, iż nie wystawiano więcej dokumentów, odpowiednich jej powadze.

Pieczęć radziecka mniejsza

Pieczęć mniejsza radziecka, występuje po raz pierwszy 30 maja 1329 r. i przedstawia postać św. Wacława w zbroi rycerskiej, z lancą, mieczem i tarczą, po lewej stronie świętego umieszczono koronę królewską, po lewej orła.

Pieczęci tej używano dość często: w Archiwum Aktów Dawnych M. Krakowa znajduje się zaopatrzonych tą pieczęcią 48 dyplomów od końca XIV do początku XVII w. Dokumenty umocnione pieczęcią mniejszą zawierają ugodę Krakowa z innym miastem, z klasztorem, obietnicę przestrzegania praw Uniwersytetu, sprawy beneficjów kościelnych zostających pod opieką miasta, przeważnie jednak poświadczają umowy i ugody zawarte przez miasto lub przez strony prywatne oraz nadają statuty i prawa cechom rzemieślniczym. W jednym wypadku użyli tej pieczęci radni krakowscy, występując jako komisarze Sądu Sześciu Miast.
  Pieczęć z wyobrażeniem św. Wacława pozostawała w dalszym i częstym użyciu aż do w. XVII, sporządzono jej nawet nowy tłok wiernie naśladujący dawny.

Pieczęć ławnicza

  Pieczęć ławnicza, znana z dokumentów z drugiej poł. XIV w. sporządzona w pierwszej połowie tegoż stulecia, o wielkości niemal identycznej z mniejszą radziecką, wyobraża postać biskupa, prawdopodobnie św. Stanisława, wyłaniającą się zza muru. Po bokach biskupa widnieją (podobnie jak obok św. Wacława) orzeł z lewej, a korona królewska z prawej strony.
  Pieczęć ławnicza figuruje na dokumentach wydanych przez ławę, najczęściej w sprawach niespornych, załatwianych przed sądem gajonym, jak na poświadczeniach sprzedaży i kupna dokonanych przez miasto, zapisów czynszów oraz transakcji między osobami prywatnymi. Dokumenty te odpowiadają treściowo niektórym dyplomom roborowanym pieczęcią mniejszą radziecką, gdyż sprawy niesporne należały na ogół do kompetencji zarówno rady, jak i ławy. ta pieczęć ławnicza przetrwała długo i pojawiała się jeszcze w połowie w. XVIII.

Pieczęć mała radziecka - sekretna


Wiek XV


Wiek XVI

Z początku w. XV (r. 1405) oraz końca w. XV lub początku XVI pochodzą dwie małe pieczęcie radzieckie, zwane sekretnymi. Obie przedstawiają mur miejski o trzech basztach i bramie (bez podwoi), umieszczony w tarczy. Pierwszą zaopatrywano w w. XV dokumenty mniejszej wagi i listy skierowane do innych miast, jak świadczą akty w archiwach miast Torunia i Koszyc. Drugiej używano do listów w w. XVI poza tym rzadko w tymże stuleciu, a bardzo często w następnym uwierzytelniano nią kopie dokumentów oraz wyciągi z ksiąg radzieckich. Do poświadczania ekstraktów z ksiąg miejskich, zarówno radzieckich jak ławniczych i wójtowskich, używano od początku XVI w. najczęściej małej pieczątki bez żadnego napisu, również z wyobrażeniem muru miejskiego w tarczy. Poza tym sprawiono jednak w w. XVI dwie specjalne pieczątki dla wyciągów z ksiąg ławniczych i wójtowskich; pieczątki te pojawiają się tylko na tego rodzaju aktach, a wyobrażają mur miejski w okrągłym polu  (nie w tarczy), bez żadnego napisu.