AKADEMIA KRAKOWSKA

 

Niech więc będzie (w Krakowie) nauk przemożnych perła, aby wydawała męże dojrzałością rady znakomite, ozdobą cnót świetne, i w różnych umiejętnościach biegłe. Tam niech będzie wylewne źródło, z którego by pełności mogli czerpać wszyscy, wyzwolonemi naukami napoić się pragnący (Kazimierz Wielki w przywileju stanowiącym Akad. Krak)

Akademia krakowska początek i byt swój winna Kazimierzowi W. — Król ten, zaspokoiwszy wewnątrz i zewnątrz królestwo, uzbroiwszy je zamkami i prawami przeciwko obcym i domowym niepokojom, postanowił przez chwalebną z sąsiadami emulacją, a mianowicie za przykładem cesarza Karola IV, który w r. 1360 Akademią w Pradze, i Rudolfa książęcia Austryi, który podobną szkołę w Wiedniu fundował, uwieńczyć prace swoje zaszczepieniem nauk. Przed panowaniem jego były prawda po różnych miejscach w Polsce szkoły początkowe, od biskupów i możnych panów utrzymywane; ale po nabycie wyższych nauk młodzież krajowa do Włoch i Francyi udawać się zniewoloną była: ten więc ojciec ludu, zaradzając potrzebie młodych do nauk sposobiących się, którzy ze stratą czasu, uszczerbkiem majątku i niebezpieczeństwem życia za granicę jeździć musieli, Akademią krak. na miejscu, gdzie niegdyś wioska Bawoł leżała, (teraz przedmieście Kazimierz) fundował, i w r. 1364 w miesiącu Maju wydał dyploma, miejsce, rząd, bezpieczeństwo i dochody dla uczących wyznaczające, stanowiąc też szkołę główną na wzór bonońskiej i padewskiej; który to przywilej papież Urban V (z wyłączeniem tylko nauczania teologii) potwierdził i Akademią krak. ze wszystkiemi innemi Akademiami porównał. W tymże r. 1364 nastąpiła submissya miasta 

Krakowa, czyli akt zaręczenia, w którym stołeczne to miasto obowiązuje się zachować w całości pomieniony przywilej królewski, i nie dopuszczać, aby tenże kiedy nadwerężony był. (Naruszewicz T. VI, p. 233.)

Lecz nie wzięła zupełnego skutku ta fundacya: śmierć bowiem królewska w r. 1370, nie dozwoliła ukończyć tak chwalebnie rozpoczętego dzieła; a sława dopełnienia go Władysławowi Jagielle i żonie jego Jadwidze zachowaną była. Królowa ta, pięknością i cnotą między monarchiniami sławna, w ciągu pobytu swego na tronie szczególniej opiekowała się dziełem przez dziada jej szczęśliwie rozpoczętem. Upatrując zaś Akademią tę jedynym być źródłem rozszerzenia światła w kraju, naprowadziła małżonka swego Władysława Jagiełłę do zajęcia się podniesieniem na świetny stopień tej szkoły przez nowe wyświadczone jej dobrodziejstwa. W r. więc 1397, na prośbę Władysława i Jadwigi, Bonifacy IX papież szkołę tę potwierdził i teologii uczyć pozwolił; poczem jedynym starań królowej było przedmiotem, aby Akademią przez Kazimierza W. w niezdrowem dla bagnistego położenia miejscu założoną, na inne dogodniejsze w pośród miasta przeprowadzić; ale wczesna śmierć jej w r. 1399 nastąpiona, spełnionego życzeń jej celu oglądać nie dozwoliła. Umierając atoli, przekazała testamentem znakomite skarby na dokończenie nowo-budujących się gmachów akademickich, do których Władysław Jagiełło, ostatecznej jej woli dopełniając, w r. 1400 w rocznicę prawie jej zejścia, z niewymowną okazałością, główną tę szkolę z dawniejszego siedliska przeprowadził.

 

 

 

Przez przeciąg 4 wieków wysługiwała się Akademia krak. krajowi kształceniem cnotliwych i uczonych ludzi. W rzędzie jej wychowańców mieszczą się imiona wszystkich tych sławnych mężów, z których przeważnej rady, światła lub męstwa, chwała i korzyść na kraj spływały;

W ten czas sławę, pożytek, ta Korona miała,
Kiedy z łona tej matki godne syny brała
Do swej rady. (Paprocki: Gniazdo p. 1201)

  i rzec można, że odtąd jak świetność tej powszechnej królestwa szkoły niknąć poczęła, (do czego przyczyniły się niemało processa z Jezuitami, którzy za panowania Zygmunta III swoją Akademią obok niej założyć usiłowali) gasło razem z nią i dawne narodu znaczenie, który też niebawnie do upadku nachylać się zaczął.

Szkoły Akademii krak. mieszczą się w dwóch wielkich gmachach na ulicy ś. Anny, w tak nazwanym Kollegium fizycznem i Kollegium Jagiellońskiem (był w tym miejscu niegdyś dom Szczepana Pęcherza, który kupił Wład. Jagiełło) a prócz tych jest jeszcze i trzecie Kollegium jurydyczne na ulicy Grodzkiej. Tuż obok Kollegium jagiellońskiego znajdują się szkoły gimnazyalne, Nowodworskiemi zwane od imienia Bartłomieja Nowodworskiego kawalera maltańskiego, który w r. 1617 fundusz dla professorów dał; gmach zaś wystawiony jest z zapisu pośmiertnego pr. Gabryela Przemankowicza Władysławskiego w r. 1643.

 

 

 



Zabudowa bloku uniwersyteckiego Collegium Maius, Collegium Minus, Collegium Nowodworskiego i drewniane domy kolegiackie.

Należały także do szkół krak. dwie Bursy, na pomieszczenie bezpłatne uboższej młodzi szkolnej, pod dozorem Seniora zostającej, jako to: Bursa Jeruzalem*) fundacyi Zbigniewa Oleśnickiego bisk. krak., od lat kilkunastu spalona i dotąd pustkami stojąca, — i Suną Philosophorum czyli Collegium Masovitarum, obok niej, równie jak ona w ruinie. — Takich Burs czyli domów przytułku było dawniej dziewięć, fundowanych przez cnotliwych i nauki kochających mężów, oraz dochodami zaopatrzonych, które już istnieć przestały.

Rozkład Nauk w Akademii Krak. — Wychodzi corocznie drukowane programma, podtytuł.: Index lectionum in Universitate studiorum Jagellonica, obejmujące porządek całoroczny nauk tu dawanych, i które programma każdy z łatwością bezpłatnie otrzymać może.

 

KOLEGIA

COLLEGIUM MAIUS

 

Collegium Maius jest najstarszym budynkiem uniwersyteckim w Polsce. Jego historia sięga roku 1400, kiedy król Władysław Jagiełło przekazał Uniwersytetowi kamienicę narożną Pęcherzów z Rzeszotar. Aż do mniej więcej połowy XIX wieku wygląd i układ wewnętrzny Collegium nie uległ większym zmianom. Przeprowadzona w latach 1840-1870 przebudowa Collegium Maius w stylu neogotyckim wraz z przeznaczeniem budynku na siedzibę Biblioteki Jagiellońskiej całkowicie zmieniły jego wygląd i charakter. Opuszczenie Collegium przez Bibliotekę w 1940 roku umożliwiło przeprowadzenie w latach 1949-1964, z inicjatywy prof. Karola Estreichera, kompleksowego odnowienia, połączonego ze zrzuceniem neogotyckiej przebudowy. Collegium Maius odzyskało swój oryginalny wygląd sprzed 1840 roku. Wówczas też zostało przeznaczone na siedzibę Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, w którym znalazły schronienie dawne zbiory uniwersyteckie (dzieła sztuki i pamiątki) oraz bogata kolekcja instrumentów naukowych.
Na parterze budynku znajdowały się sale wykładowe a na piętrze biblioteki, izba wspólna i mieszkania profesorów.
Collegium Maius, usytuowane jest u zbiegu ulic Św. Anny i Jagiellońskiej.

 

Historyczne budynki Collegium Minus i Collegium Maius w XVIII w., mal. Halina Kostecka (akwarela na podstawie starych sztychów Michała i Teodora Baltazara Stachowiczów w zbiorach Collegium Maius UJ). Fot. Janusz Kozina

      


Dziedziniec Collegium Maius przed przebudową w 1850 roku


Dziedziniec Collegium Maius - po wykonaniu pseudogotyckich zmian w XIX wieku. Obraz - R. Alta, 1876 rok

Collegium Maius podczas przebudowy w roku 1864 przez 
H. Bergmanna i F. Księżarskiego

 

 
 

COLLEGIUM MINUS

Siedzibą jego była ul Gołębia 11. Było to drugie po Collegium Maius najstarsze kolegium w Krakowie założone około 1449 roku. Pierwotnie był to drewniany budynek zbudowany obok murowanej Bursy Divitum. W roku 1462 pożar południowej części miasta niszczy wszystkie te budowle. W roku 1475 następuje ponowna fundacja collegium. Powstaje ono z połączenia dwóch kamienic gotyckich. Starsza z tych kamienic pochodziła z przełomu XIII i XIV wieku.
W 2. poł. XIV lub w 1. poł. XV w. do budynku głównego dobudowana zostaje oficyna. Z początkiem XVI wieku budynek był jednopiętrowy, nakryty dachem kalenicowym z dwoma bocznymi szczytami. W 1523 roku nadbudowano drugie piętro z dachem dwuspadowym, który niecałe sto lat później zmieniono na pogrążony i wybudowano attykę. Jeszcze trzykrotnie zmieniano wygląd budynku dodając i ujmując ostatnie piętro. W 1910 roku dobudowano trzecią kondygnację a w 1960 roku przemieniono ją na poddasze kryjąc całość nowym, stromym dachem, który dotrwał do dnia dzisiejszego. Na przestrzeni wieków zmiany następowały także zarówno w wyglądzie wewnętrznym budowli jak i jej przeznaczeniu. W latach 1815 - 1821 w budynku Collegium Minus zamieszkali studenci z Bursy Jerozolimskiej, a następnie do roku 1823 istniał tutaj Gabinet Kliniki Teoretycznej i Weterynarii. Od 1826 r. rozpoczęła w nim działalność Szkoła św. Anny. Następnie w gmachu umieszczono Bursę Muzyczną, a na drugim piętrze do 1870 r. znajdowała się Szkoła 

Najstarsze przedstawienie ikonograficzne Collegium Minus. Widok kwartału uniwersyteckiego z końca XVII w. Rysunek w Liber Diligentiarium z roku 1699.

Sztuk Pięknych i tutaj właśnie pod okiem Wojciecha Stattlera i Władysława Łuszczkiewicza kształcił swój warsztat malarski Jan Matejko. Niektóre z tych pomieszczeń Uniwersytet odzyskał już w 1865 r. i przeznaczył na użytek Wydziałów Teologicznego i Filozoficznego. Od roku 1971 gmach Collegium Minus jest siedzibą Instytutu Archeologii UJ.

Elewacja Collegium Minus od strony ul. Jagiellońskiej z gotyckim herbem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Fotografia Franciszka Kleina z lat 1908-1914.


Sala wykładowcza Collegium Minus.

 

 
 


COLLEGIUM IURUDUCUM  (PRAWNICZE)


Jest to jeden z najstarszych budynków Akademii Jagiellońskiej ( (obecnego Uniwersytetu Jagiellońskiego) i mieści się przy ul. Grodzkiej 53. Collegium powstało z połączenia dwóch kamienic, które zostały odkupione przez Akademię w roku 1403 i 1406. Właścicielami tych kamienic byli Sędziwoj z Szubina oraz Niemierza i Mikołaj z Irządza. Założenie jest czteroskrzydłowe z arkadowym dziedzińcem wewnątrz.
W kolegium na przestrzeni wieków mieściły się różne instytucje. Od 1800 roku urząd fiskalny następnie szpital, siedziba Uniwersytetu, Studium Rolnicze, od 1912 wydziały chemii, paleontologii i antropologii. Obecnie jest tu Instytut Historii Sztuki oraz Wydział Prawa i Administracji UJ.

 

Wejście


Dziedziniec

 

COLLEGIUM NOVUM

Chyba najbardziej znany budynek  uniwersytecki w Krakowie. Pokazywany na licznych zdjęciach i widokówkach nie jest jednak najstarszym. Zbudowany został bowiem w latach 1883 – 1887 na miejscu spalonej Bursy Jeruzalem. Znajduje się on przy ul. Gołębiej 24. Kolegium to jest siedzibą władz Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mieści się tutaj rektorat, dziekanaty wydziałów, kwestura, administracja a także profesorskie gabinety i aule wykładowe.
W budynku tym odbywają się uroczystości inauguracyjne każdego roku akademickiego a także promocje doktorskie.

 

 

 

BURSY 

 

Bursa Śmieszkowska – mieściła się przy ul. Jagiellońskiej. Ufundowana  przez lekarza Wawrzyńca Śmieszkowica w roku 1646.

Bursa Grochowa (Bursa Ubogich Kanonistów) - mieściła się przy ul. Kanoniczej 3 a została założona w połowie XV wieku.

Bursa Muzyczna - mieściła się przy ul. Grodzkiej 48 przy Zakonie Jezuitów. Jej działalność przypada na przełom XVII i XVIII wieku. Obecnie znajduje się tutaj Kolegium Opolskie U.J.

Bursa Majętnych (Bursa Divitum) - mieściła się w obrębie ulic: Gołębiej, Jagiellońskiej, Św. Anny i Plant. Ufundowana ok. 1400 roku przez Jana Stobnera. Mieszkali w niej bogaci studenci. Bursa spłonęła w 1462 roku w wielkim pożarze południowego Krakowa.
  
Bursa Węgierska - mieściła się przy ul. Brackiej 5 w latach 1464 - 1540. Mieszkali tutaj studenci z Węgier.

Bursa Starnigielska - mieściła się przy ul. Gołębiej 14. Ufundował ja lekarz Wawrzyniec Starnigiel w 1638 roku. 

Bursa Sisiniego - mieściła się przy ul. Gołębiej 20. Ufundowana przez profesora Macieja Sisiniego w 1612 roku. Obecnie budynek Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego.




Bursa Ubogich (Bursa Jagiellońska) - mieściła się na rogu ulic Gołębiej i Wiślnej. Ufundowana była przez Jana Isnera w 1409 roku. Rozebrana ok. 1838 roku. Mieszkali w niej studenci z Rusi i Litwy studiujący teologię i filozofię.



 

 
 


J. K. Wojnarowski Bursa Długosza przed 1842 rokiem.

Bursa Długosza (Bursa Prawnicza lub Bursa Juristarium) - mieściła się przy ul. Grodzkiej 52/54 przy Zakonie Jezuitów. Ufundował ją Jan Długosz w 1471 roku a zlikwidowana została w 1832 r. Dziesięć lat później została zburzona. Mieszkali w niej studenci studiujący prawo kanonicze.

 

 

Bursa Jeruzalem - mieściła się na rogu ulic Gołębiej i Jagiellońskiej. Ufundował ją biskup krakowski, kardynał Zbigniew Oleśnicki w 1453 roku. Zburzona w 1869 roku a na jej miejscu wybudowano obecne Collegium Novum.


 

BIBLIOTEKA

 

 

Akademia krak. posiada znakomitą Bibliotekę, znajdującą się w Kollegium jagiellońskiem. Bogatą ona jest równie w kosztowne rękopisma, jak w najdawniejsze zabytki sztuki drukarskiej. Najpierwszy jej zakład, tak jak dalsze ubogacenie, powstały z daru professorów: nie można przecież z pewnością przytoczyć, kiedy najwcześniejsze dary nastąpiły, aby przez to czas początku jej oznaczyć. Po pierwszej połowie XV wieku wpływały już do Biblioteki tej dosyć hojne ofiary i pośmiertne odkazy rękopismów, przez professorów i innych dobroczyńców nauk, którzy oraz i fundusze na uposażenie jej przeznaczali.

„Gmach biblioteki w kształcie węgła, fundował Tomasz Obiedziński teol. doktor i professor, i pierwsze fundamenta w r. 1517, w nadzieję przyszłej Opatrzności Boskiej, dawszy zł 60, założył. Za jego przykładem poszli inni professorowie, i składanym groszem zaczęta budowla dokończoną była." (Putanowicz).  


Fragment wnętrza sali Obiedzińskiego. Widoczne gabloty z eksponatami, popiersia i regały z książkami w1937 roku.

Do sal bibliotecznych przytyka tak zwana sala Jagiellońska, na której ścianach wyobrażone są świetniejsze epoki z dziejów Akademii, kompozycyą i biegłym pędzlem krak. malarza s. p. Mich. Stachowicza (zm. r 1825), do czego myśl podawał ś. p. Józef Sołtykowicz professor.

Księgozbiór Akademii krak. składa obecnie dzieł drukowanych 85,783 (łącznie z broszurami), rękopismów 5,486,— kart geograficznych 1,228, — przedmiotów sztuki, 3,680, — monet i numizmatów 8,200, — przedmiotów archeologicznych 265 (dane na rok 1850).

 

 

OGRÓD BOTANICZNY

Ogród Botaniczny założony jest w r. 1774, pod kierunkiem Jana Jaśkiewicza, pierwszego w Akademii krak. professora chemii i historyi naturalnej, przez ogrodnika nazwiskiem Kaiser sprowadzonego z Wiednia: do czego początkowym funduszem były 5 tysięcy złotych, przez Kazimierza Stęplowskiego rektora Akad. krak. legowane. — Leży na przedmieściu Wesoła, a pod dozorem i zarządem professora botaniki utrzymywany jest w stanie wzorowego porządku. — „Za rządu woln. miasta Krakowa oranźerye dawne nie tylko że rozprzestrzenione zostały, ale przybyły jeszcze nowe szklarnie, skrzynie hollenderskie, kaphaus i treibhaus nowy, konserwatoryum na rośliny indyjskie, zakłady plant wodnych (aguarium), plant bagnistych (paludarium), zbiór wierzb do sto kilkanaście gatunków wynoszący (salicetum), skały sztuczne na rośliny alpejskie i Tatrów przyległych (alpinarium). A co najważniejsza, stanął nowy ogród na łące ogrodowi botan. przyległej, w guście angielskim, na wzór małego królewskiego ogrodu w Wersalu założony, który wyborem drzew i krzewów zagranicznych celując, stanie się nie tylko szkołą pożyteczną, ale z czasem i znakomitą ozdobą zakładów akademickich."

„Liczba roślin w ogrodzie tym pielęgnowanych, w r. 1828 wynosiła przeszło 10,400." (Rozm. nauk. krak. N. I p. 151).

 


Litografia J. Piwowarskiego przedstawiająca Ogród Botaniczny w Krakowie  

 

OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE


Widok zewnętrzny obserwatorium od strony Ogrodu Botanicznego w 1930 roku

Obserwatorium Astronomiczne. — Wystawione jest na wnijściu do ogrodu botanicznego w r. 1787, podług rysunku Felixa Radwańskiego Akademii krak. professora. Oba zaś te ważne dla nauk zakłady winny istnienie swe gorliwemu o oświecenie kraju Królowi Stanisławowi Aug., za którego panowania powstały.
Od czasu istnienia Rzpltej krak., prócz wielu pomniejszych instrumentów, jak n. p. Sextans źwierciadlany Hadleja, Declinatorium i Inclinatorium magnetyczne i inne, z łaski starannego rządu o rozkrzewienie nauki otrzymało Obserwatorium dwu-stopowy Ekwatoryał, z instytutu Utzschneidera w Munchen, osadzony na osobno dla siebie wyniesionym filarze, oraz równie kosztowny instrument jak ten, dwu-stopowe koło południkowe z Wiednia, niemniej Theodolit powtarzający, instrument zwany Śledziciel komet, Teleskop Frauenhofera 37 linij otworu mający, również z instytutu Utzschneidera, nareszcie zegar z wahadłem merkuryuszowem przez Kessla w Altonie zrobiony.


Luneta w kopule


Obserwacja nieba

 

Jaki był skład Akademii na początku XVII wieku, oraz o szkołach w Krakowie w wieku XV, da się tu krótka wiadomość z źródeł współczesnych. — „Nie wadzi mi thu przypomnieć stanu y rządu Akademicy, aby wiedziano iako nic nic dostaje iey oprócz intraty y wyżywienia. Mamy tedy naprzód Collegium wielkie od Jagiełła fundowane, w którym jest professorów 19, z tych teologów 11, philosophów 7, astrolog 1. — Potym Collegium małe, w którym professorów 13, abo philosophów abo humanistów, które iest za Seminarium większemu Collegium. Trzeci dom abo Collegium jest Juristów, w którym iest professorów 7. — Oprócz tego w Bursach, w szkołach extraordinarios, dwersarum artium, dwadzieścia plus minus. Medików in Collegio 4. To liczba wszytkiey Akademicy." — (Zniesienie obrony Collegium P. P. Societ. Jesu w Krakowie. W Krak. n Mac. Andrzejowczyka 1628, in 4to ark. 22).

 

Przy kościele ś. Anny mieściły się szkoły od najdawniejszych czasów. Hartmann Schedel Doki w Norymberga, który jeszcze w r. 1443 Kraków opisywał, w dziele Commentariolus de Sarmatia, takie o nich dał zdanie: „Przy świątyni ś. Anny jest wielce sławne (ingena celebrę) gimnazyum, celujące wielu znakomitymi mężami, w którem wyzwolone nauki, to jest: wymowa, poezya, filozofia i fizyka dają się, zaś astronomia najbardziej kwitnie. A ile wiem z opisów wielu, w całych Niemczech świetniejszego nad to nie znajdzie." (Aftzler: Coli. m. I. p. 231).